1. Cảng thông minh (Smart Port) được một số tác giả đưa ra bao gồm 5 tiêu chí:
Thứ nhất, Hạ tầng số và kết nối thời gian thực (Có Mạng băng thông rộng tốc độ cao trong khu vực cảng; Mạng lưới cảm biến (IoT): Cài đặt cảm biến trên cẩu bờ, bến bãi, container để theo dõi vị trí và tình trạng hàng hóa; Có tích hợp các thiết bị nhận dạng tự động AIS, hệ thống VTS điều phối tàu để quản lý tàu thuyền hành hải trên luồng khi ra, vào cảng).
Thứ hai, Phần mềm và hệ thống điều hành cốt lõi (Hệ thống Quản lý Khai thác Cảng (TOS): Phần mềm tự động lập kế hoạch xếp dỡ, quản lý vị trí container và tối ưu hóa năng suất bãi cảng; Nền tảng số kết nối hệ sinh thái logistics (hãng tàu, hải quan, doanh nghiệp) nhằm trao đổi dữ liệu, bỏ hoàn toàn thủ tục giấy tờ thủ công).
Thứ ba, Tự động hóa thiết bị bốc dỡ:
+ Cổng thông minh (Smart Gate) Ứng dụng công nghệ nhận diện biển số để tự động cho xe container qua cổng mà không cần nhân viên soát vé trực tiếp;
+ Hệ thống cẩu bờ (STS) hoặc cẩu bãi (RTG) có thể điều khiển từ xa thông qua phòng trung tâm nhờ camera AI giám sát.
Thứ tư, An ninh mạng và an toàn thông tin.
Thứ năm, Tiêu chí môi trường và năng lượng (Cảng xanh):
+ Giám sát khí thải carbon và bụi mịn từ tàu biển cũng như xe vận chuyển ra vào khu vực cảng;
+ Điện khí hóa thiết bị: Thay thế các cẩu bãi, phương tiện chạy bằng dầu diesel sang sử dụng năng lượng điện hoặc năng lượng sạch.
2. Đặc điểm chính của Smart Port
- Tự động hóa: Dùng máy móc và xe tự hành để bốc dỡ, di chuyển hàng hóa nhanh chóng.
- Kết nối số: Quản lý mọi hoạt động qua hệ thống dữ liệu số thời gian thực thay vì giấy tờ thủ công.
- Tiết kiệm và an toàn: Giảm thời gian chờ đợi của tàu thuyền, tiết kiệm chi phí và nâng cao mức độ an toàn lao động.
3. Một số Smart Port tiêu biểu trên thế giới và Việt Nam
- Cảng Rotterdam-Hà Lan: là cảng container tự động lớn nhất châu Âu, ứng dụng Internet vạn vật (IoT) và mạng lưới cảm biến dày đặc để theo dõi luồng hàng hóa, thời tiết, mực nước theo thời gian thực nhằm tối ưu hóa vận hành tàu thuyền.
- Cảng Dương Sơn – Thượng Hải: là cảng container tự động lớn nhất thế giới. Bến tàu hàng tại đây hoạt động hoàn toàn bằng xe tự hành (AGV), robot logistics và hệ thống cẩu tự động được điều khiển từ xa thông qua trí tuệ nhân tạo (AI).
- Cảng Hamburg-Đức: là cảng sử dụng trung tâm quản lý giao thông tích hợp PortTraffic. Hệ thống giúp điều phối đồng bộ tất cả các phương tiện giao thông từ đường bộ, đường sắt cho đến đường thủy để đồng bộ, giảm thiểu tình trạng tắc nghẽn.
Tại Việt Nam có một số cảng sau đây
- Cảng container quốc tế Hateco Hải Phòng: Cảng được trang bị hệ thống cổng ra vào tự động, cầu tàu bán tự động (cẩu bờ STS, cẩu e-RTG chạy điện) và áp dụng phần mềm quản lý TOS đồng bộ thời gian thực.
- Cảng Tân Cảng - Cát Lái (TP.HCM): Cảng áp dụng giải pháp cảng điện tử (ePort) nhằm số hóa toàn bộ thủ tục chứng từ và thanh toán, giúp giảm tối đa thời gian chờ đợi của tài xế tại cổng và tiết kiệm chi phí vận hành thủ công.
- Cảng Đà Nẵng: hệ thống cổng container thông minh (Smartgate). Hệ thống nhận diện phương tiện tự động giúp điều xe container ra vào cảng nhanh chóng qua ứng dụng di động.
Như vậy, tại Việt Nam đã có một số cảng biển sớm có định hướng phát triển theo mô hình Cảng thông minh trên thế giới, đối với cảng biển khu vực Nghi Sơn sẽ cần có nghiên cứu cụ thể, lộ trình triển khai, phân kỳ đầu tư, hiệu quả kinh tế để thực hiện. Đây chính là tính cấp thiết cần triển khai đối với Đề tài nhiệm vụ KHCN&ĐMST: "Nghiên cứu xây dựng Bộ tiêu chí và Kiến trúc tổng thể cảng thông minh trong Khu kinh tế Nghi Sơn, tỉnh Thanh Hóa" được Lãnh đạo Tỉnh Thanh Hóa giao cho Sở KHCN Thanh Hóa chủ trì triển khai, tuyển chọn, từ đó tạo sức hấp dẫn đầu tư trong nước, nước ngoài đối với cụm cảng biển khu vực, nhất là các bến cảng chuyên chở hàng container, đóng góp vào tăng trưởng kinh tế của vùng và của tỉnh Thanh Hóa.
4. Đánh giá thuận lợi, tác động và kiến nghị
a) Thuận lợi của Khu kinh tế Nghi Sơn:
- Hạ tầng, logistic: Hiện có 21 bến trang bị cẩu bờ lớn (STS) và hệ thống quản lý container, tạo điều kiện tích hợp IoT và phần mềm chuyên dụng; kết nối hạ tầng các loại hình tương đối thuận lợi: kho bãi các cảng gần với tuyến đường bộ cao tốc Bắc Nam; cách cảng hàng không Thọ Xuân 1 giờ 30 phút di chuyển bằng ô tô; theo quy hoạch được Bộ Xây dựng phê duyệt điều chỉnh mạng lưới đường sắt thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050[1], Khu kinh tế Nghi Sơn có ga đường sắt Trường Lâm xây dựng kết nối với Cảng Nghi Sơn và tuyến đường sắt kết nối Hà Nội - Thành phố Hồ Chí Minh, đặc điểm ga Trường Lâm sẽ là điểm kết nối chuỗi logistic từ cảng biển với hệ thống đường sắt quốc gia, rất gần trục quốc lộ cao tốc Bắc-Nam (ga Trường Lâm có lý trình Km 237+790 trên tuyến đường sắt Bắc - Nam).
- Sản lượng hàng hóa qua cảng biển tăng nhanh: Sản lượng hàng hóa qua cảng Nghi Sơn tăng trưởng nhanh những năm qua (năm 2025, sản lượng đạt hơn 62,1 triệu tấn tăng 11% so với cùng kỳ 2024; hàng container năm 2025 đạt 28.345 teus tăng 34,6% so với cùng kỳ năm 2024), tạo áp lực lên các chủ cảng phải tăng cường số hóa để đẩy nhanh tốc độ giải phóng tàu, hàng hóa.
- Hạ tầng cầu cảng tương đối hiện đại: Các cầu cảng của một số doanh nghiệp như PTSC, Long Sơn, hay Đại Dương có sẵn hệ thống cẩu bờ công suất lớn, giúp việc lắp đặt cảm biến IoT hay cải tạo thành cẩu bán tự động điều khiển từ xa thuận tiện hơn.
- Theo quy hoạch được duyệt, đến năm 2030, lượng hàng hóa thông qua cảng biển Nghi Sơn sẽ đạt từ 71,65 triệu tấn đến 86,15 triệu tấn (trong đó hàng container từ 70.000 Teus đến 200.000 Teus) [2] tạo cú hích cần thiết cho việc chuyển đổi mô hình cảng biển thông minh, cảng xanh trong khu vực.
b) Dự kiến tác động:
- Theo dự báo, sau khi áp dụng các cảng biển khu vực có thể sẽ tăng công suất xếp dỡ hàng từ 20-30% so với sản lượng hiện nay.
- Giúp thu hút dòng vốn FDI mới: Việc có quy hoạch phát triển cụm cảng thông minh được duyệt cùng lộ trình triển khai rõ ràng sẽ giúp khu vực Nghi Sơn hấp dẫn các tập đoàn lớn quốc tế đầu tư các lĩnh vực chip bán dẫn, công nghệ cao và năng lượng sạch.
- Góp phần xanh hóa môi trường khu vực thông qua các tiêu chí, giải pháp về nguồn nhiên liệu sạch, xanh của các tàu thuyền, phương tiện ra, vào vùng đất, vùng nước cảng. Tạo tiền đề khuyến khích việc nghiên cứu phát triển, đầu tư hệ thống điện gió trong vùng nước cảng biển khu vực nhằm từng bước thay thế các loại năng lượng hiện có giúp tiết kiệm chi phí, giảm phát thải môi trường.
c) Đề xuất kiến nghị:
- Đề nghị các cơ quan, doanh nghiệp cần triển khai đúng lộ trình, kế hoạch đối với đầu tư hạ tầng giao thông theo các Quy hoạch phát triển cảng biển, cảng hàng không, đường sắt đã được phê duyệt; kịp thời cập nhật, bổ sung các chỉ tiêu đảm bảo phù hợp với tốc độ phát triển, tăng trưởng hàng hóa của khu vực.
- Đề nghị UBND tỉnh Thanh Hóa sớm tuyển chọn tổ chức thực hiện nhiệm vụ KHCN&ĐMST năm 2026 của tỉnh với tên nhiệm vụ "Nghiên cứu xây dựng Bộ tiêu chí và Kiến trúc tổng thể cảng thông minh trong Khu kinh tế Nghi Sơn, tỉnh Thanh Hóa". Trong đó cần làm rõ được các tiêu chí cốt lõi, mức độ phân loại Smart Port, phân kỳ đầu tư trang thiết bị, công nghệ; hiệu quả kinh tế cũng như lợi ích, chi phí của việc triển khai…
- Đề nghị UBND tỉnh Thanh Hóa xem xét, bổ sung nhiệm vụ nghiên cứu đánh giá tổng thể về Nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế hàng hải tại khu kinh tế Nghi Sơn để từ đó có lộ trình, yêu cầu phù hợp đối với các Doanh nghiệp cảng biển trong đào tạo, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực đủ sức đảm đương các công nghệ cốt lõi của cảng thông minh cũng như làm chủ chuỗi logicstic vận tải trong thời gian tới.
- Đề nghị cấp có thẩm quyền sớm có cơ chế chính sách khuyến khích đẩy mạnh việc đầu tư phát triển điện gió trên vùng biển và trong vùng nước cảng biển Nghi Sơn, làm rõ quy hoạch, khoanh vùng địa điểm thực hiện, đánh giá kỹ các tác động liên quan… nhằm hình thành nguồn năng lượng sạch hỗ trợ các cảng biển thông minh trong khu vực, từng bước thay thế các nguồn năng lượng phát thải lớn như hiện nay.
- Đề nghị Cục Hàng hải và Đường thủy Việt Nam, Bộ Xây dựng sớm xây dựng, phê duyệt đề án, phê duyệt các tiêu chí, chấm điểm tiêu chí đối với cảng biển thông minh như đã ban hành các tiêu chí cảng xanh[3] để làm khung tiêu chí cho các cảng biển Việt Nam nghiên cứu triển khai thực hiện.
- Hoàn thiện, nâng cấp đầu tư đồng bộ, hiện đại đối với hệ thống VTS Nghi Sơn nhằm kết nối thông suốt hạ tầng số của cơ quan quản lý nhà nước chuyên ngành hàng hải với hạ tầng số của các cảng biển thông minh trong khu vực, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ thời gian tới.
TS. Trần Quang Huy, CVHH Thanh Hóa
[1] Quyết định số 1093/QĐ-BXD ngày 30/6/2026 của Bộ Xây dựng phê duyệt điều chỉnh Quy hoạch mạng lưới đường sắt thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050.
[2] Quyết định số 1024/QĐ-BXD ngày 4/7/2025 của Bộ Xây dựng phê duyệt Quy hoạch chi tiết phát triển vùng đất, vùng nước cảng biển Thanh Hóa thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050.
[3] Quyết định số 2027/QĐ-BGTVT ngày 29/10/2020 của Bộ Giao thông vạn tải Phê duyệt Đề án phát triển cảng xanh tại Việt Nam; Quyết định số 1909/QĐ-CHHVN ngày 29/12/2022 của Cục Hàng hải Việt Nam về việc công bố Tiêu chuẩn cơ sở về Tiêu chí cảng xanh Việt Nam


